na druk jeszcze za wcześnie…

Powieść zaczyna się i kończy obrazem starzejącego się człowieka, który wiedzie szczęśliwe życie w obszernej willi, otoczony ogrodem, wiernym psem i wszelkimi cywilizacyjnymi udogodnieniami, a wnętrze powieści to jego wspomnienia o tym, jak do tej dostatniości dochodził.
Wspomina więc zgodnie z sytuacją życiową, jaką osiągnął, swoje dokonania z podziwem, niemal samouwielbieniem i widoczną satysfakcją. Ewangeliczne „po owocach poznacie go” jest tu jakimś upiornym i przewrotnym pokrzywieniem, sadycznym przesłaniem każdego konformisty. Bo niczym nie różni się jego samopoczucie od idyllicznego, spełnionego żywota człowieka oddanego przez całe życie jakiejś szlachetnej idei, której pozostał wierny.

Kruszyński kreśli portret swego bohatera bardzo wiarygodnie, ponieważ, jak o tym opowiada na spotkaniu autorskim w Muzeum Gombrowicza we Wsoli (są trzy odcinki relacji filmowej na YouTube), ulepiony jest z niego, z autora i być może temu literackiemu zabiegowi rzetelnego odwzorowania rzeczywistości książka zawdzięcza swoją wartość i wiarygodność.
Kiedy Marcel Proust przerażonej służącej Celestynie po powrocie z męskiego burdelu, zawsze opowiadał szczegółowo sceny biczowania, które potem umieścił w „Poszukiwaniu straconego czasu”, motywował tę potrzebę tym, że nie potrafi niczego napisać, jeśli tego okiem i uchem nie dotknie i wpierw nie opowie.

Podobne mamy wrażenie czytając „Ostatni raport”. Kruszyński wiernie odtwarza – podstawiając własną biografię scena po scenie – młodzieńczą niewinność, która stopniowo zamienia się dla czytelnika w coraz większą ludzką podłość, podczas gdy narrator głosi ze swojego duchowego wnętrza w dalszym ciągu wewnętrzną czystość intencji głównego bohatera.
I ten piekielny zabieg niezgodności czytelniczego odbioru z głosem narratora jest właśnie jądrem powieści i równocześnie jego przesłaniem. Bohater PRL-owski jest bohaterem nowym, którego, jeśli już literatura gdzieś powołała do artystycznego zaistnienia, to nie w takim stopniu i nie takim wymiarze. To nie Wallenrod, nie Piszczyk, nie korowód kanalii diabłów i kolaborantów, których rozmaite rozmiary i różne kalibry zła doświadczaliśmy w polskim filmie, czy w literaturze.

Grzegorz – raz tylko pada to imię – to utalentowany literacko chłopak, który chce dobrze wykonywać swoją pracę. Na spotkaniu autorskim pada nazwisko Maleszki i Kruszyński nie wypiera się powinowactw ani pierwowzoru w kreowaniu powieściowego Grzegorza.
Fenomen historycznej postaci, Lesława Maleszki, tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, który w dokumentalnym filmie „Trzej kumple” mówi, że nie wstydzi się swojej współpracy, nie ma wyrzutów sumienia, że skrzywdził tym olbrzymią liczbę ludzi, niejednokrotnie przyjaciół i tych, którzy mu zaufali, przyczyniając się do ich represjonowania i śmierci, patronuje wyraźnie powieści Kruszyńskiego, jakby dowodząc swoim istnieniem i powołanie powieściowego Grzegorza i jego oczywistość.

Zbigniew Kruszyński próbuje odpowiedzieć na to pytanie, jak to się stało, że komunistyczny system tak umiejętnie zatarł wewnętrzny drogowskaz człowieczej uczciwości. Opisując drobiazgowo radomską i wrocławską rzeczywistość, czytelnik mimochodem, w poczuciu zwyczajności i normalności tkwi cały czas w kłamstwie na każdym kroku. Tak, jakby system pracowicie rozkręcał wszystkie spajające społeczeństwo więzi, i ten rozpad, ta nieustanna moralna degradacja działa niewidzialnie jak rdza, jak pajęczyna, jak coś, co się dzieje, co zostało wprawione w ruch i już toczy się samo.
Oficjalnie purytański ustrój komunistyczny rozkładał młodzież celowo podsycaną w akademikach rozwiązłością:

„(…)Tartak — mówiło się o części żeńskiej, o męskiej — kowadło. (…) Z raportów obficie nadchodzących z akademików, gdzie każde piętro miało przynajmniej kilku skrybów, wynika jednak, że łączenie tych samych płci też nie było rzadkie. Znany jest przypadek dwóch studentek, które zafundowały sobie dziecko za pośrednictwem kolegi z kowadła, w jednym homoseksualnym konwentyklu. Po paru latach im się odwidziało, jedna wróciła do mężczyzn, a druga — matka — została z dzieckiem na lodzie. Zasądziła ojca o alimenty. Nie wiem, czyby je dostała, gdyby nie udostępnione sądowi raporty naszych informatorów, dokładniejsze od DNA sprawcy.(…)”

Poczucie wegetacji, utraty młodości na jałowym sprzeciwie i pragnienie normalnego życia i konsumpcji, o której jakości wieści przenikały ze świata zachodniego, pcha bohatera, jego kochanki i przyjaciół w każdą pokusę i okazję prowadzącą do wydobycia ich z lokalnego marazmu do cywilizacji zza żelaznej kurtyny.
Nawet przedostanie się przez granicę na legalny paszport niejednokrotnie dzięki tylko sprzedaniu się tajnym służbom, nie daje emigrantowi żadnych szans na normalne życie. Polska młodzież, która we Francji handluje grafikami skradzionymi z wrocławskiej ASP i zagrabiająca honorarium dla siebie, nie myśli nawet, że należy się ich autorom. Ta przerażająca myśl, która co i rusz przemyka czytelnikowi przyswajającego coraz to bardziej wyrafinowane metody urządzania się w świecie zbudowanym na bezprawiu, samo-radzeniu sobie, nabiera powoli podobnej mocy, jak zabijanie w czasie wojny. Uwolnienie od wyrzutów sumienia bohatera powieści, chłopca z tzw. dobrego domu staje się naturalnym procesem spsienia i barbaryzacji panujących w Polsce lat siedemdziesiątych obyczajów. Ojciec Grzegorza wprawdzie pracuje w szlachetnym zawodzie prowincjonalnego lekarza z prywatną praktyką, ale urząd podatkowy jest nagminnie mylony liczbą jego pacjentów. Dziadek, budowniczy ich przedwojennej willi, po wojnie trudni się handlem ortalionami, a gosposia, jedyny spadek po międzywojennej klasie średniej traktuje dom państwa doktorostwa z zegarmistrzowską urzędowością, pisząc lakoniczne raporty ze swojej działalności. Wszechogarniająca schematyczność, zarówno martwego domu rodzinnego, jak i wrocławskiej uczelni i służb bezpieczeństwa rzuca bohatera w romantyzm opozycyjnych ugrupowań, ale tylko po to, by naturalnym biegiem rzeczy móc sprostać ubeckim zobowiązaniom i równocześnie stać się bohaterem pozytywnym.
Narracja powieści wiedzie nas po wszystkich szczeblach nie tyle kariery bohatera, co tego, do czego każdy student wtedy aspirował. Otrzymanie stypendium w Szwajcarii i po powrocie natychmiast uczelnianego etatu nobilitowała pod każdym względem. Praca w służbach bezpieczeństwa społecznie ukryta, dawała cały czas niewidzialne wsparcie na wszystkich życiowych planach, dawała też satysfakcję artystyczną.

I chyba słusznie na spotkaniu autorskim aspekt literackości tej książki autor z całą mocą podkreśla.
Polityczny i obyczajowy jej kontekst staje się drugorzędny w obliczu zastanawiania się w niej nad rolą literatury, która żeruje właściwie głównie na donosie.
Bohater „Ostatniego raportu” delektuje się swoimi osiągnięciami rzemieślniczymi na polu literackim, wirtuozerią w operowaniu składnią tekstu i jego formalną poprawnością.
Kruszyński – pozostawiając swojego bohatera w fazie niespełnienia i niedocenienia artystycznego, natomiast w pełni sławy epistolarnej ubeckiego skryby, który, by ocalić swój „dorobek literacki” wybiera ratowanie teczek niż zatarcie swojej amoralnej postawy – pyta o granice sztuki i przeczuwa niebezpieczeństwo pozostawienia jej na etapie ostatniego raportu.