na druk jeszcze za wcześnie…

Forma filmu, oparta na uniwersalizacji problemu poprzez podmianę ról wiodącej dwunastolatki na różne płcie i wiek, jak i karkołomny w moim pojęciu tytuł, sugerujący jakieś wyższe wtajemniczenie formalne, z którego jedynie tytuł zostaje, to nadmiar i ozdoba.

Cała reszta, a więc głębokie moralne przesłanie, jest klarowne, konsekwentne i proste: zabrnęliśmy już tak daleko, że każde rozwiązanie jest niemożliwe.
Ani charytatywność, czyli empatia, ani chrześcijaństwo, ani rodzina.

Głód uczuć już jest w krzyku przerażonej kilkuletniej Murzynki, która budząc się w samotności bogatego domku, sygnalizuje bezradność swojego pojawienia się na świecie.
Alienacja i żebranina o uczucia będą towarzyszyć wszystkim filmowym postaciom, a najsłabsi będą za to płacić.

Nie pamiętam filmu, gdzie kopulację pokazano tak fizjologicznie i z takim brakiem przyjemności i wstępnego chociażby entuzjazmu.
Kopulacja jako konsumpcja potrawy dającej nadzieję na scalenie, chybionej i ciągle ponawianej w złudzie, że się uda.
Powszechna samotność jako pułapka asekuracji, ale i zwykłej niemożności i bezpowrotnej już wewnętrznej śmierci. Born again jest niemożliwe, jedynie może odrodzić sie w kolejnej hybrydzie religijnej sekty, którą forma również zabija.

Końcowa wypowiedź oskarżonego o pedofilię – napiętnowanego teatralnym gestem przez matki chronienia swoich pociech – jest o tym, że jesteśmy wciąż tacy sami, jak nasz kod genetyczny, co czyni beznadzieję życia jeszcze straszniejszą.
A więc nie ma wzrostu, rozwoju, uszlachetniania poprzez cierpienie.
Wzrastamy jedynie doznając urazów i odtrąceń, ale przychodzimy na świat i umieramy obcy.
Nie nawiązujemy żadnych związków dosłownie z nikim, ani z rodzicami, ani z kochankami, ani organizacjami społecznymi, powołanymi do tego celu.

Toteż problem aborcji, pokazany jako przede wszystkim skutek wołania o drugiego człowieka, a nie przyjemności orgazmu, staje się równie nieludzki, jak nieludzkie jest grzebanie w cudzym ciele.

Życie w domkach amerykańskiej prowincji, których mieszkańcy zapobiegliwie starają się żyć na poziomie nie urągającemu ich człowieczeństwu, toczy się przy akompaniamencie kołysanek diabelskich, jakby przetworzonych z Krzysztofa Komedy „Rosemary’s Baby”.
Uwikłanie w trawniki, krzewy, dziecięce słodkie pokoje, gdzieniegdzie wychylający się fałsz plastikowego szpaleru słoneczników wbitych w trawnik, kicz dziecięcych uroczystości – to energia, kradziona autentycznemu rozwojowi.

Już nie starcza na konieczność, trzeba resztę zasymulować i udać. Jeśli dorośli robią to perfekcyjnie, pod maską czułostkowości i sentymentalizmu, skrywając instrumentalność rozmnażania, to ich owoce wzrastają z całym bezwstydem monstrualnego skutku.

W wieku 38 lat w ubiegłym roku we wrześniu zmarł współtwórca filmu, Remy Belvaux. Przyczyny śmierci nie są znane.

Niewiele w sieci jest o filmie, w wielu krajach zakazanym. U nas premiera w 1994 roku odbyła się chyba jedynie w klubach filmowych.
Zobaczyłam go dzięki płatnej amerykańskiej wypożyczalni.

To film z cyklu wielkich obrazów o nihilistycznej zbrodni, takich, jak z mojego pokolenia „Mechaniczna pomarańcza” Stanley’a Kubricka na podstawie książki Anthony Burgess’a, czy późniejszych „Urodzonych morderców” postmodernistycznych Olivera Stone’a i Quentina Tarantino.
Ale najbardziej chyba pokrewny jest obrazowi Michaela Haneke „Funny Games” w aurze zimnych, nie pozostawiających żadnych złudzeń możliwościom człowieka.
W odróżnieniu od kontekstów mieszczańskich austriackiego obrazu, belgijski „Człowiek pogryzł psa”, jest wypowiedzią jedynie o artyście i związanych z nim ludziach. Tutaj są nimi producenci filmu w którym zbliżający się do czterdziestki, niespełniony artysta, z zawodu jedynie morderca, a nie z innych, jak sugerują recenzje, psychopatycznych powodów, Ben, jest aktorem.
I nie jest to potrzeba odwetu Hitlera, którego nie przyjęto do Akademii Sztuk Pięknych. Ani potrzeba spalenia świata Antonina Artauda, abyśmy sami nie spłonęli wcześniej.
Ben zdaje się nie mieć lęków egzystencjalnych, ani potrzeb destrukcyjnych. Właśnie chce tworzyć i budować, zarobione na morderstwach pieniądze zainwestować w tworzony na oczach widza obraz filmowy o nim.
Nie ma też żadnych potrzeb nihilistów: Stawrogina i Raskolnikowa Dostojewskiego, ani libertynów markiza de Sade. Właściwie wszystko, co widzowi powiedziały arcydzieła kultury wysokiej o czynie Kaina, są bezużyteczne.
A jednak ku przerażeniu, film jest przejmująco prawdziwy i trafny.

O Benie kilka zaledwie rysów mówi dużo. Pochodzi z mieszczan na średnim inteligentnym poziomie normalnych, kochających się wzajemnie rodzin, bez póz i sztuczności czy zakłamania. Ben kształcił się na artystę, ukończył kilka semestrów konserwatorium, gra skutecznie na instrumentach. Zna historię sztuki, regularnie odwiedza galerie wystaw artystów związanych ze sztuką wizualną, nawet, jak dumnie podaje w filmie, sforsował najbardziej hermetyczne grupy artystycznej bohemy. Ben zarobkuje zabijając listonoszy i emerytów, gdyż z doświadczenia wie, że tylko oni trzymają pieniądze w domu, a oszczędność i skąpstwo powodują , że je mają.
Lecz te filozoficzne wynurzenia, to tylko strategia i technika, potrzebna mu do wykonywania zawodu. Objaśniając w miarę kręcenia o nim filmu przez grupę młodych artystów filmowych, dowiadujemy się masę potrzebnych, instruktarzowych szczegółów na tę okoliczność pozyskiwania pieniędzy.
Jest to jeden z wielu wyborów zawodu i jak każda profesja, potrzebuje wiedzy i etyki. Etyką jest właśnie dobre wykonanie pracy: pozbywanie się zwłok, radzenie sobie z unicestwianiem dzieci – bo się wiercą – skręcanie odpowiednich kręgów, lub powodowanie zawału serca. Te tajniki medycyny, psychologii, szacowania zysków, to jedynie duma adepta, przerodzonego w mistrza.

Drugim bohaterem filmu jest właśnie ekipa filmowa, mająca trudne zadanie pokonania moralnych, odwiecznych konwencji kulturowych, gdzie zbrodnia jeszcze profesją nie była, jedynie występkiem różniącego nas, ludzi, od świata zwierzęcego. Powoli, z nieśmiałością i zażenowaniem ale i nie skrywanym podziwem, delikatnie pomagają mordercy w filmowanych zabójstwach, scenach różnorodnych i posiadających za każdym razem inną dramaturgię i temperaturę. Przyłączają się nawet do gwałtu i poniżenia niewolonej rodziny, przytrzymują nóżki duszonemu chłopczykowi, gdyż Ben potrzebuje asysty.

Film jest o zbrodni, o przekraczaniu granic, które, jak widać, przekracza się łatwo i ciekawie.
Ale może też być, przy zmniejszeniu jednego stopnia i odjęciu morza krwi, o przemocy artysty i związanych z nim rynkiem sponsorów, producentów i technicznych pomagierów.
Bo Ben jest przede wszystkim artystą i estetą. Z niesmakiem patrzy na upadek architektoniczny miast, jest ponad gminność, ponad zwykłe, robacze życie. Ma wysoką świadomość swojej rasy, filozoficznego oglądu świata, i własnego, artystycznego potencjału.
Typowy egocentryzm narcyza w deklamowaniu własnych wierszy, to jeszcze nie wszystko, czym świat zadziwia:

W królestwie, nad morza brzegiem,/nad zatoką czystą,/gdzie huczą fale/i ryby latające, ślizgające się jak mewy,/i plankton do twego serca należący,/i łosoś czerwony/z nieba skacze,/meduza gorzka i purpurowe wodorosty,/i zimowe brunatnice…/Nic nie powstrzyma mnie przed wołaniem imienia twego
(…)
Morze, morze, morze, o okrutna matko,/Powiedz, czy widzisz/Gołębiu, uskrzydlony peleryną szarości,/w otchłani miejskiego piekła,/Rzucisz okiem i odlatujesz,/Twa gracja napełnia mnie podziwem./W porcie cieni/śpiewa/Michele Morgan/Piękne oczy w niego wpatrzone/Przedstawia to tak miło, ten Jean/Z ekranu na ekran/z filmu do filmu/Ivan Rebrov, dziecko Bożego Narodzenia/czasami/I ty, Ivan,/kolędę śpiewaj!/Cicho, ani słowa/bo noc dokoła/Cicho, ani słowa/bo noc dookoła/Pilnie/ciszę utrzymajmy/Postępując bezgłośnie.

I wiersz o jesieni: Tysiąc liści pomieszanych/W mglistej bryzie/Krągłe, brązowe kasztany/Okładają ziemię, ale ja pozostaję niezraniony/Zimno pluje pogardą na przedśmiertne drgawki lata,/Które z ostatnim leniwym uderzeniem/Ogrzewa moje kończyny bolące po ataku/Bez trąb i sztandarów/Oto nadchodzi, patrz./Wspaniała jesień.

I o gołębiu: Gołębiu, uskrzydlony peleryną/szarości/w otchłani miejskiego piekła,/Twa gracja…

To film też o przyzwoleniu. Magia złem nigdy nie jest bezkarna, a rozbrykanie i rozwydrzenie nigdy nie jest wolnością, z której jedynie może powstać prawdziwa sztuka.
Morderca staje wprawdzie przed ławą oskarżonych, ale jego ewidentne czyny są zarówno przez kochającą rodzinę, jak i żarliwych obrońców, negowane.

Relatywizm krytyki artystycznej?

Zbliżający się do czterdziestki reżyser przeżywa pierwszą falę starości, a wiadomo, że starość już jest wtedy, gdy życie zaczyna nam się podobać.
Po nagrodach i sukcesach debiutu, dającego mu niezasłużoną zachętę do dalszej pracy reżyserskiej, absurdalnego namieszania wątku naukowego z kabalistyką żydowską w filmie „Pi”, gdzie niczego zrozumieć się nie dało, twórca brnie w nowy absurd.

Portalowe zachwyty nad arcydziełem Aronofskiego dowodzą, że od widza się nie wymaga dosłownie niczego, a daje poczucie wtajemniczenia i pozór, że jednak młodociany adept sztuk tajemnych coś wie – są tylko świadectwem bełkotu twórcy i widza.
Również są drugą stroną sztuki zaangażowanej, goniącej za utopią szczęśliwych stosunków społecznych, opartych na sentymencie wspierania uciśnionych.
Jeśli wybór polega jedynie na konfrontacji dwóch skrajności, to tak zwane trzecie wyjście, czyli dorastanie do prawdziwych wartości, jest niemożliwe.

Bo cóż takiego robi Aronofsky dla swoich fanów? Daje synkretyczną papkę mitów, kosmologii, schlebia najniższym potrzebom eliminacji lęków mieszczańskich metodą każdej, najprymitywniejszej sekty religijnej, obiecującej jakieś wyjście.
Z pewnością nie tak demagogiczne i tak brzydkie. Reżyser korzysta nie tylko z ikonografii Świadków Jehowy i dewocjonaliów buddyjskich, ale czerpie pełnymi garściami z tzw. sztuki metaforycznej, czyli bebechowej, gdzie wszystko zazwyczaj ma konsystencję kisielu.

Tysiąc lat męki bohatera, oczywiście – jak każdy wierzący w reinkarnację jedynie w ciałach społecznie wysokich (a rola sprzątaczki, jak u Stanisława Tyma, to nie łaska?) – a wszystko tylko po to, by jego wybranka – raz królowa Hiszpanii, a raz pisarka – nie umarła na raka, a po jej śmierci, jak radziecką Łajkę, dać się wystrzelić w kosmos, w niewygodnej pozycji kwiatu lotosu, to pokonanie, według artysty – śmierci.

Natomiast szympans zdrowieje i żyje. Mimo, że medyczne eksperymenty polegały jedynie na zaniedbaniu.