na druk jeszcze za wcześnie…

Wbrew entuzjastycznym recenzjom „Przekroju” i „Tygodnika Powszechnego” pisarstwo Magdaleny Tulli jest zaprzeczeniem literatury w sensie jej pierwotnego, człowieczego przesłania. Pisane przez martwego dla martwych, dla bardzo specjalistycznego odbiorcy, któremu smakowanie nikomu niepotrzebnych stylistycznych popisów jest jakoby niezbędne, stawia pod znakiem zapytania literackie przedsięwzięcie, przecież od wieków takie samo.
Nie wiem, czy spóźnione o pół wieku eksperymenty Barthesa straktujące tekst jako jedynie wyborną grę słowną, którą w analizie np. dzieł de Sade’a sprowadził do wyrugowania z nich przesłania amoralnego, zasadne jest dzisiaj. Metoda skrojonego ubrania dla anonimowego klienta, słowa bez wnikania w znaczenie pisanych kwestii została dobrze tutaj zrozumiana. Tulli rozkoszuje się niepotrzebnością opisów, a przerobione już doświadczenie „sztuki dla sztuki” złowieszczo powraca.
Oczywiście, artysta jest wolny i pisać może co chce i jak chce, natomiast nagradzanie pisania dla jedynie faktu dokonanego, czyli napisania książki, jak pisanina najlepszej uczennicy klasy nie dla siebie, nie dla nauczycielki, ale dla stopnia, to dzisiejsze echa publiczne tej prozy. Proza Magdaleny Tulli, w amoku pochwał i nagród zupełnie zatraciła miarę zdrowego rozsądku w wyborze tematu i jego rozwinięcia. Toteż niezrozumiale brzmią słowa recenzenta “Tygodnika Powszechnego” o jej schulzowskiej proweniencji. Autor recenzji chyba Schulza nie czytał – jego przeciwieństwa zimnych spekulacji słownych. Proza Schulza przecież kipi erotyką, surrealistycznym szaleństwem zindywidualizowanego do granic możliwości miasteczka (nigdzie na świecie nie ma Drohobycza, jest tylko w Drohobyczu). Równie sprzeczne są porównania z Nouveau Roman. Alain Robbe-Grillet jest błyszczący, zagadkowy, magiczny.
Oczywiście chwalebne są wszelkie próby wymknięcia się dziewiętnastowiecznemu realizmowi i wielki, eksperymentalny trud artystów dwudziestego wieku powinien być kontynuowany. Ale nie w sensie powielenia prometejskiego wyzwolenia w jego złym zrozumieniu.
Magdalena Tulli pisze z “lotu ptaka”. Jest tak oddalona od obiektu własnej kreacji, że uzyskuje efekt jedynie domniemania niedowidzącego narratora, który czasami pisze w pierwszej osobie, by fantazjowanie uwiarygodnić. Ale i tu wpada w kolejną pułapkę rezygnacji dla jedności kompozycji z ich zróżnicowania, na korzyść standardu. Śmiertelna powaga towarzyszy przeżyciu wpadnięcia w abstrakcję niemożliwą do pojęcia ani przez autorkę, ani czytelnika. Rozszczepienie jest tak wielkie, stworzone przez nią modelowe, sztuczne światy, złożone jedynie z wytartych stereotypów, są wątpliwe jakościowo nawet dla socjologii. Nie ratują faktu ani opisy dość niesmacznych gestów i procesów organizmu ludzkiego (danie ulgi sobie w wygódce, smród ciał uchodźców), nie uczłowieczają postaci, nie mówią nic o naturze człowieka. Służąca bierze po pysku, student się lampartuje, dozorca bije dzieci. Sztuczności i niepotrzebności nabiera jeszcze bardziej przeniesienie się do Ameryki, a wszelkie próby pokonania czasu, aluzji do historycznych faktów bez ich nazwania, stwarza rzecz niejasną, ogólną, odartą z pierwotnego sensu. Zimną i straszną.

Koleżanka malarka po oszałamiających sukcesach finansowych lat osiemdziesiątych, sfrustrowana dzisiejszą niemożnością sprzedaży obrazów, podzieliła się ze mną wątpliwością wyboru swojego zawodu. Uważa, zapewne nie bez racji, że byłaby równie świetna obierając inny zawód. Myślę, że Magdalena Tulli najlepiej wykonywałaby zawód krawcowej. Jak pisał Jan Lechoń: „w szyciu nie ma nic, prócz szycia”.

Przeczytałam tomik łamiąc zasady nie czytania żyjących poetów polskich.
Przeczytałam jednak wiedząc, że nie grozi mi przeczytanie moich wierszy przez Tomasza Różyckiego.
Przeczytałam i wiem, że jest to zabieg zawsze nie obojętny, którego cofnąć się nie da.

Na całe szczęście jad poezji, którym zainfekowane są niemal wszystkie dzisiejsze utwory (na portalu Nieszuflady czytam tylko komentarze) nie był w wysokiej dawce, a miejscami nawet odczuwałam z ulgą odczyn obojętny. Powtarzająca się fraza Kiedy zacząłem pisać i, jak widać, nie przestałem, zapowiada żelazną konsekwencję tego bardzo wygodnego wyślizgiwania się z pułapki życia.

Jest to, w identycznej formie 77 utworów opatrzonych tytułami mało symbolicznymi, natomiast ich przesada nie dopowiada, a alienuje. Siedemdziesiąt siedem ślizgań się po życiu, po czasie, po spotkaniach i uczuciach to zawsze tylko powierzchnia naruszona zaledwie, autor nie śmie, nie chce jej za bardzo niepokoić egzaltując się tym radosnym (czuje się przyjemność z aktu pisania u autora) sposobem istnienia. Bowiem znalazł się już po drugiej stronie, odkrył już swoją wyspę, swój azyl i cieplutko jej strzeże i pielęgnuje. Niestety, nie, jako Mały Książę, władca i opiekun, ale jako tylko jej użytkownik.
Padają tu niewątpliwi patroni i ulubieńcy Różyckiego: Schulz, Roth, Brodski, Mandelsztam, Leśmian. Ale czy są powinowactwa wewnętrzne?

Wiersz „Pora deszczowa” – doświadczenie odejścia pokrewnego ducha, wiadomości telefonicznej o śmierci Czesława Miłosza – czy narusza bezpieczeństwo wyspy autora?

Kierunki „Koloni” są szczęśliwie wielorakie.
Czas, przestrzeń, obszary osób towarzyszących, letnie kolonie dzieciństwa, wakacje, podróże turystyczne i duchowe, wszystko w jednym, tymczasowym kolorycie niespełnienia, niedopowiedzenia, mglistości i ledwo muśnięcia.
Zagadka, obrazowość, tajemniczość są doskonale wyważone i nie aspirują do żadnego filozoficznego przekazu. Chwalebna jest ta skromność i powściągliwość autora.

Tylko kobieta, śmiertelnie zakochana na wakacjach, które już z definicji obiecują jedynie uwodzicielską, bez przyszłości miłosną przygodę, jest zraniona. Jak i czytelnik, biorący do ręki tomik dzisiejszej, wybranej najlepszej z najlepszych, letniej poezji.
Liryka, to przecież miłość.

Po lekturze Zofii Mitosek „Teorie badań literackich” (1998) biorę do ręki niedawno wydane dwa obszerne tomy o wszystkim, czego chciałam się dowiedzieć, ale bałam się zapytać.

Pozornie wygląda na wydestylowaną esencję ogromnych problemów, kataklizmów i eksperymentów, których XX wiek literaturze nie żałował. Nie mam poczucia, że wiem więcej, niż przed lekturą.
Uwodzą graficzne ramki, gdzie rozszyfrowano pojęcia. (Warto zawsze sprawdzać znaczenie terminów, by nie ulegać złudzie wcześniejszych konotacji).
Uwodzą na marginesach spisane hasła, o czym rzecz się toczy, by wątku adept wtajemniczenia literackiego za wcześnie nie zagubił.
Obszerny temat marksizmu w literaturze – u Zofii Mitosek rozbuchany, (dla mnie to jedyna literatura XX wieku) – Markowski + Burzyńska zupełnie pomijają. Natomiast wiele anegdot w Chronologii – bardzo pomocnych po każdym rozdziale zestawieniach dat i zdarzeń, mających pośredni i bezpośredni wpływ na zjawisko. Np. tam znajduję, po rozdziale Formalizm rosyjski ślady emocjonalnego zaangażowania Lenina w literaturę. Po przeczytaniu Majakowskiego, Lenin: “Nonsens, głupota, jeszcze raz głupota i pretensjonalność. Według mnie tylko jedna na dziesięć z takich rzeczy powinna być drukowana i to nie więcej niż w 1500 egzemplarzy dla bibliotek i dziwaków. A Łunaczarskiego należałoby wychłostać za ten jego futuryzm”.

Ale jak się okazuje, nie tylko w ZSRR było, sądząc po liczbie, dużo bibliotek i dziwaków. „Śmierć autora” Barthesa przeczytało tak dużo ludzi, że tekst “przejdzie on do historii jako ten, który nawoływał do zabijania pisarzy – z tą kuriozalna brednią spotkać się można do dzisiaj”. Dalej Markowski przytacza analogiczny przykład niezrozumienia terminu „śmierci człowieka” Michela Foucaulta, która „przez krytyków poststrukturalizmu i ponowoczesności traktowana była ze „śmiertelną” dosłownością”.

Tak wsparta odwagą otrzymaną przez ośmieszenie fachowców, niepewnie poruszając na blogu sprawy literackie i mając niewielkie o nich pojęcie, przystąpiłam do rozgryzania Strukturalizmu I, Strukturalizmu II i Poststrukturalizmu. Dorzucając jeszcze rozdział Semiotyka naszpikowany nieprawdopodobną ilością nowych pojęć dla zrozumienia oczywistości i sztywny Pragmatyzm można by jeszcze ratować się Hermeneutyką, a najlepiej wcześniejszą Fenomenologią.
Skandaliczne – jak pisze Markowski – erotyczne wycofanie się Rolanda Barthesa z poprzednich teorii publikacją „Przyjemność tekstu” każe po frustracji wgryzania się w teorie literackie mieć nadzieję, że nie wszystko stracone na niwie miłosnego, literackiego poznania.
Ale Husserl jest taki naukowy, taki kategoryczny w negowaniu twórczości uwolnionej od jarzma rozumu, że strach paraliżuje każdą fenomenalną wypowiedź.

Niemniej dla mnie, chaotycznie i zachłannie – po wieloletniej izolacji – rzucającej się dzisiaj na sukcesywnie spolszczane najważniejsze teksty literackie ubiegłego wieku, ta ogromna, opasła praca, zaopatrzona jeszcze klarowną wklejką z kierunkami artystycznymi XX wiecznej literatury, stanowi cenne narzędzie porządkujące uciążliwą, zabałaganioną drogę.

Doświadczenie literackie zależne jest od czasu, który autor zagospodarowuje i najwartościowsze, jeśli jego świadectwo jest trafne.

W obszernej twórczości o czasach historycznego eksperymentu socjologicznego na krajach bloku wschodniego, właściwie wszystko jest podobne: filmy, sztuki teatralne, powieści. Przesycone są tak bardzo Urzędem – czymś zupełnie sztuce obcym – że trudno przebywać w nich dłużej. Trudno je nawet smakować sentymentalnie, gdyż im bardziej odnajdujemy w nich prawdę, tym są boleśniejsze. A jednak przeczytałam powieść Janusza Andermana z satysfakcją osoby czerpiącej z niej zadośćuczynienie.

Bohaterem utworu jest czarny charakter w najmniej artystycznie wdzięcznej postaci miernoty i nijakości, z której nie da się wygenerować ani gnostyckich przeżyć Bułhakowa, ani mistycznego zła Dostojewskiego.
Nie jest mu dany nawet sformalizowany świat Kafki, gdyż Urząd w PRL-u był w wydaniu polskim z „Ludzką Twarzą”.
Ludzką, a więc ani zdehumanizowaną, ani zezwierzęconą.
Wszystko w tym świecie jest letnie, czyli zgodnie z ewangelicznym nakazem (Obj. 3, 15.16) dla Boga niestosowne.

Być może środowiska literackie pokolenia Andermana rozpoznają rysy portretowanych postaci tak, jak to uczynił Czesław Miłosz w „Umyśle zniewolonym”. Dla mnie, świadka tych czasów odległej środowiskom artystycznym i opozycyjnym pozostaje jedynie swojskość wina Gellala, czy „Nowy wyraz”, którego nie dawało się czytać lub opis ulic stanu wojennego.

Dzieje literata A.Z., ćmiące jak bolący ząb, mogłyby być stereotypem od pokolenia gierkowskiej dekady – aż po nasze czasy, karierowicza w dalszym ciągu dopuszczanego do publicznego uznania, dobrze funkcjonującego w kryptach, redakcjach i partiach politycznych, zamaskowanego i niezniszczalnego.
Ale na całe szczęście nie są. Powieść karkołomnie omija pokusy łatwego rysunku dziecka rodziców znikąd, ich spadkobiercę – człowieka znikąd, potencjalne zero i właściwie do niczego nie dążącego.
Mimo burzliwości wydarzeń społecznych i historycznych (literacka opozycja), dzięki którym A.Z. buduje swoją karierę i wygodne życie, ton szarości utrzymuje się beznadziejnie i konsekwentnie aż do jego przypadkowej śmierci (wypadek drogowy).
Wysoce niestosowne zdają się pytania o moralność tych czasów i tkwiącego w nich bohatera zgodnie z maksymą, że złe czasy uaktywniają najgorsze ludzkie instynkty. Ponieważ wszystko podporządkowane jest celowi, a więc strategii najbardziej konsekwentnego wyzyskiwania okoliczności życiowych dla siebie, co trudno nawet nazwać egoizmem – raczej bezwzględną wojowniczą agresją – autor jednoznacznie obwinia o tę możliwość ustrój.
Natomiast wydaje się bardziej zasadne pytanie o sztukę, która jest przyczyną główną zaistnienia w społecznych wyżynach hochsztaplera.

A.Z. bowiem zna się na sztuce i to bezbłędnie, a losowe pozyskanie arcydzieła literackiego po zmarłym śmiercią samobójczą pensjonariuszu szpitala psychiatrycznego i firmowanie go swoim nazwiskiem jest jego największym życiowym sukcesem. Czyn nie jest w kategoriach “poza dobrem i złem”, jest wartością dodatkową jak i inne równie obrzydliwe etycznie czyny – wewnętrznej dumy z perfekcji organizacji własnego życia.

Czyżby tezą powieści Andermana była nie tylko krytyka wszystkich dokonań artystycznych PRL–u, ale i podpowiedź, że jeśli już coś tu się narodziło, to jedynie z nieprawego łoża całej struktury kulturalnej państwa, mającego świetnie zorganizowane koła młodych, związki pisarzy, domy pracy twórczej, wydawnictwa i literacką prasę?
A więc jak jest dzisiaj, gdzie są ci ludzie?
Gdzie są te struktury?
Gdzie się to wszystko podziało?
I odpowiedź jest przerażająca w diagnozie, że ciągnąca się cały czas choroba, to nie ogólnoświatowe skutki zmian cywilizacji, nie groźba alienacji człowieka wskutek mechanizacji, zniszczeń ekologicznych, nie nieczytanie książek i upadek sztuk pięknych, ale w naszym polskim kulturalnym, prostackim, ordynarnym przyzwoleniu pseudointelektualnych, dyzmowatych elit, zepsutych redaktorek, szczelnej machiny produkującej i porażającej toksyną pokolenia artystów, które były, są i będą.
Cały czas.