Emil Cioran w „Dziennikach” napisał:
„(…) Ponowna lektura Custine’a (Listy z Rosji). Nie znam książki bardziej przenikliwej i proroczej. (…)”.
Dalej Cioran rozszyfrowuje po tych tropach cechy swoich rodaków. I ja się z nim zgadzam. Nie znam lepszej książki, bardziej uniwersalnej i metaforycznie określającej naszą dzisiejszą polską sytuację nie polityczną, a obyczajową i kulturalną.
Czytam w komentarzach „Rzeczpospolitej” taki wpis polskiej turystki:
„Zjawisko to należy do tak powszechnych, że przestaje mnie już nawet zaskakiwać. Najpełniej jednak potrafią rozwinąć swoje chamstwo podczas przeszukiwania bagaży. Pamiętam scenę, gdy stałam obok starszej kobiety, właścicielki dużego wora z drewnianymi pisankami i innymi drobnymi drewnianymi przedmiotami. Była to po prostu biedna osoba, która wielkim nakładem sił własnych, ciągnęła te “skarby” na handel. Podszedł do niej młody celnik i zwrócił się dowcipnie: “No, madame, po co ci tyle jajek? Do Wielkanocy jeszcze daleko. Rozpakowuj, rozpakowuj, bo cię wyślę na Ukrainę, żebyś tam je wysiadywała”. Albo sytuacja, gdy celnik stał nad mężczyzną, który na jego żądanie rozkręcał jakąś część od samochodu. Zdaniem celnika czynność ta trwała zbyt długo, więc ponaglał swoją ofiarę słowami: “Szybciej, szybciej, bo jak ci zaraz przypierdolę, to zaczniesz się ruszać”. Jednocześnie zamachnął się tak, jakby chciał tego człowieka uderzyć.”
Czy coś podobnego opisała Olga Tokarczuk w swoich „Biegunach”, czy człowiek dowiedział się tam o tym, co trwa, a co Markiz de Custine na miarę kopernikańskiego przełomu odkrył? Nie. Czy ktoś, kto jak pisarka Tokarczuk, lata samolotami, przekracza granice, doznał czegoś podobnego w krajach Zachodu? Lotniska światowe zaludniane są nieprawdopodobnie różnymi turystami, z bardzo dziwnymi bagażami i potrzebami życiowymi.
Niestety, ostrze epokowych spostrzeżeń Custine’a też tępi konsekwentnie Maria Janion w swojej „Niesamowitej Słowiańszczyźnie” polemizując z Ryszardem Kapuścińskim, jakoby diabeł według niego tkwił w odwiecznej sakralizacji władzy w Rosji. Jednak, dywagując u progu naszego wchodzenia do Unii Europejskiej na początku nowego wieku pomija nie tylko schedę mentalną, ale i to co Custine odkrył stara się zupełnie tego nie rozumieć.
Rozumieć odkrycie Custine’a to zakwestionować siebie. Nikt z polskich intelektualistów nie zrobi tego dobrowolnie. Mógł o tym pisać Herling – Grudziński w „Dziennikach pisanych nocą” na emigracji, mógł Wojciech Karpiński zastanawiać się po niespodziewanym darze wolności politycznej naszemu pokoleniu.
Ale dzisiaj, teraz, kiedy wychodzą kolejne książki Mariusza Wilka zafascynowanego Rosją i jej „ludzkim” wymiarem, gdy nagradza się „Lód” Dukaja pisany postmodernistycznie, głupio, biorący palące znaczenia i wyobrażenia jako zwykłe estetyczne wycinki, kolaże sklejane bezsensownie, dla kogoś kto jeszcze pamięta ich pierwotne przesłania budzące słuszną grozę i przerażenie.
Custine bał się wydać listy nawet w wolnej Francji. Trzy tomy ukazały się w Belgii i wywołały falę protestów oraz wytykanie błędów, które w pośpiechu i bez możliwości sprawdzania popełniał, co od razu wykorzystano, by zakwestionować jego odważne epokowe dzieło.
Custine demaskuje odwieczne prawa rządzące światem, ukrywane i zacierane konsekwentnie, a posłannictwem artysty jest je odkryć. To, że jadąc na dwory rosyjskie nie dał się jak Sartre zwieść, nie leży w braku doskonałości kamuflażu. Custine dowodzi, że to on jest tym czujnikiem, tym aparatem, barometrem, wskaźnikiem prawdy bez względu, jak się ten aparat potraktuje i jakim zmyślnym zmyleniom się go podda. Prawda dzieła Custine’a wykorzystywanego przez publicystów i politologów doskonale sprawdza się w rodzinach, w szkołach, na uczelniach i wszędzie, gdzie jest jakaś kość do pozyskania, a chętnych jest wielu.
Takim ewidentnym przykładem jest polskie życie artystyczne, gdzie zdegenerowane instytucje powołane do chronienia artystów preferują osobników o psychicznych predyspozycjach przystosowawczych.
Sztukę dzisiaj tworzyć jest niesłychanie łatwo. Produkcja czegoś niestrawnego, co nie zachwyca, co jest pozbawione właśnie sztuki, absorbuje fałszywych artystów tak bardzo, że słusznie w swoim mniemaniu poczytują sobie za największy sukces nie tylko przekonanie o jej wartości zdezorientowanych odbiorców, ale także pobranie za nią wynagrodzenia. Baudrillardowski „Spisek sztuki”, nie przewidział takiego jak teraz wysypu artystów w społeczeństwach postkomunistycznych, gdyż pokazuje według filozofa alarmującą sytuację społeczeństw wolnych z mimo wszystko jeszcze w miarę ludzkimi mechanizmami wspólnotowymi. W Polsce „spisek” nie rozciąga się między wójtem a plebanem i dziedzicem. Nie rozciąga się między lewicą a prawicą. Jest bezładnym, namacalnym festynem na cześć nie władzy, jak mylnie odczytywano Custine’a. Demaskacja nie polega na niewolniczej służebności. Custine udowadnia, że przecież, ani matuszki ziemi nikt nie kocha, ani władcy, który został zakonotowany, jako wyznaczony przez Boga namiestnik ziemski. Nie zwodzi ludzi Nowa Jerozolima, obietnica pośmiertnego szczęścia, gdyż duchowość jest w zaniku. Barbarzyństwo, chamstwo polega na wzajemnym terrorze z racji pozyskania najkrótszą i najszybszą drogą jak najwięcej. A sztuka to dojrzewanie, to wewnętrzna długotrwała praca o strukturze nie gimnastyki i treningu, a pracy duchowej bliższej medytacji i koncentracji, odkrywania coraz to głębszego poznania, a nie mechanicznej produkcji. Niewolnik swojego wyobrażenia kim jest artysta, zweryfikować nigdy nie może, gdyż jest uwięziony w tym wyobrażeniu. Stąd takie trudności w rozpoznawaniu prawdziwej sztuki, które, jak pisze Custine, jest w tak obciążonych wspólnotach nie tylko niemożliwe, ale zwyczajnie niebezpieczne.
Mnie książka Cusine dała jeszcze trop inny.
To tak jak chowanie dzieci w dyscyplinie i biciu lub w wolności i w codziennym otwieraniu ich na twórcze poznanie świata. Można otrzymać nawet i podobne rezultaty, ale w pierwszym wypadku plon będzie zazwyczaj zabity i martwy, drugi zrodzony do życia i radości, gdyż będzie wolny. To wbrew Marii Janion są opozycje, nie zawsze rozpoznawalne.
„(…) Skrajne zaciekawienie, jakie budziła w Rosjanach moja praca, w sposób widoczny zaniepokojonych rezerwą okazywaną przeze mnie w rozmowach, kazało mi sądzić, że jestem potężniejszy niż sobie wyobrażałem. Stałem się uważny i ostrożny, bo rychło odkryłem niebezpieczeństwo, na jakie mogła mnie narazić moja szczerość. (…)
(…) Uważam, że mam prawo sądzić nawet surowo, jeżeli tego wymaga moje sumienie, kraj, gdzie mam przyjaciół, analizować nie popadając w obraźliwe przytyki osobiste charakter mężów stanu, cytować słowa dygnitarzy, przede wszystkim pierwszej osoby w tym kraju, opowiadać, co czynią i wyprowadzać ostateczne wnioski z przemyśleń, jakie mi może zasugerować ta analiza, z tym zastrzeżeniem, żeby podążając kapryśnie za tokiem mych myśli podawać innym swoje sądy nie arbitralnie, lecz z podkreśleniem, że są to moje własne opinie — taką postawę można chyba nazwać uczciwością pisarza. (…)
(…) Jeśli sprzeczności, których nie sposób nie dostrzec w ich obecnym społeczeństwie, jeśli duch ich rządów, z gruntu przeciwny moim przyzwyczajeniom, wydarł mi czasem wyrzuty, a nawet coś jakby okrzyki oburzenia — tym większą wagę mają moje pochwały, też spontaniczne.
Ale ci ludzie Wschodu, tak przyzwyczajeni do wdychania i wydychania najordynarniejszego kadzidła, uważający się zawsze za wiarygodnych, gdy się wychwalają nawzajem, będą wrażliwi tylko na przygany. Wszelka dezaprobata wydaje im się zdradą, wszelką surową prawdę uznają za kłamstwo, nie dostrzegą, ile jest w moich pozornych krytykach delikatnego podziwu, ile żalu i — pod pewnym względem — sympatii w mych najsurowszych uwagach. Jeśli mnie nie nawrócili na swoje religie (mają ich wiele, a ich religia polityczna nie odznacza się szczególną tolerancją), jeśli, przeciwnie, wpłynęli na zmianę moich poglądów monarchistycznych w kierunku odwrotnym do despotyzmu, sprzyjającym rządom reprezentacyjnym, będą się czuli obrażeni tym choćby, że nie jestem ich zdania. Żałuję tego, ale wolę żal od wyrzutów sumienia. (…)
