Metamorfozy bohaterów „Margot” to nie przemiany, to skrupulatny spis sposobów przystosowania się powołanych literacko w tym celu do życia bohaterów, do nowych okoliczności dziejowych.
Samo już pojawienie się w Polsce zawodu kierowcy TIR- a jest zmianą mentalną w traktowaniu transportu kołowego. Zbliżyło to nas do folkloru amerykańskich ciężarówek. Pop Art wysnuł z niego „Pin-up Girls”, sztukę obrazków wożonych w szoferkach.
Sam Peckinpah nakręcił w latach siedemdziesiątych „Konwój”, romantyczny film drogi, który dla nas w agonalnych latach reżimu jednym z pierwszych filmów oglądanych na domowym video. Ze względu na wolnościowe przesłanie stał się filmem kultowym. Podobnie było z marzeniem o TIR-ze przy pomocy którego można było się wydostać na wolność („300 mil do nieba”).
W zacofanej Polsce, spóźnionej technologicznie i obyczajowo, gdzie swobodne posługiwanie się CB radiem usankcjonowano dopiero niedawno, wszystko, co się na ten temat opowie, musi, być z konieczności jedynie hucpą i pokrzywianiem się, jakimś kuriozalnym i śmiesznym humbugiem.
I taka jest właśnie najnowsza powieść Witkowskiego: wspaniałym freskiem naszych czasów, głosem z dziurawych dróg, na które po tirowsku, jak czołg, wjeżdża cywilizacja.
To powieść drogi, w której w kilku warstwach autor próbuje rozwikłać fenomen wolności możliwy, jak się wydaje, uwikłanych w różne zależności pracowników. Rzecz jest właśnie o pracy. Bohaterowie pracują i zarabiają pieniądze, i poprzez to zdobywają wolność. Jakiej jakości jest to wolność, można się łatwo zorientować, jednak nie da się zaprzeczyć, że jest to wolność.
Powieść otwierają luźne obrazki z trasy, kiedy drogą radiową kierowcy ciężarówek wspierają się, komunikują ze sobą dla rozproszenia samotności, spotykają się, jedzą razem, balangują, zaspokajają potrzeby seksualne i rozrywkowe pokonując ogromne odległości, cały czas intensywnie żyjąc. Nie różni się to od marynarskiej izolacji na morzach z tym, że towarzystwo jest mieszane płciowo, więc zaspokajają się w tak stworzonej komunie łatwo i przyjemnie.
Ten opis wzajemnych kontaktów, przyjaźni i antypatii kipi. Kipi nie tylko doskonałym językiem przystosowanym do okoliczności – nowomowa powieści jest jak grypsera, trafna, szybka, energetyczna, pełna skrótów myślowych, jak angielski język pełna wyszukanej ordynarności. Jest odwróceniem mowy urzędowej. Polecenia, opisy czynności – tak, jak dzieje się w trakcie aranżacji sylwestra na Rynku Wrocławskim – wyprzedza swoje znaczenia, pędzi, jest jak kule karabinowe przeszywające mózg Mandarynki, człowieka perfekcyjnego w swoim rzemiośle. Ten uniwersalny język jest wszędobylski, obsługuje skutecznie Grażynę Torbicką jak i babcię klozetową. Bohaterowie są podobnie jak w „Lubiewie”, zawsze swojscy, bez kulturowego fałszu, nieporadni w swej fizjologii, namiętności i autentyczni w każdej ludzkiej potrzebie. Kobiety „szczają” po męsku, są po almodóvarsku sentymentalne, mężczyźni biegają z gruszkami gumowymi wetkniętymi w tyłki, płyny fizjologiczne przelewają się skutecznie i docelowo.
Energia narracji nie wytraca się przy prezentacji pierwszej bohaterki – Asi, dziewczynki niepełnosprawnej, na wózku inwalidzkim, która wzrastając i dojrzewając w swoim nieszczęściu poszukuje dróg wydostania się z uwięzienia w babci, w kalectwie i w Piotrkowie.
Sceny kreśli Witkowski szybko, skrótowo, symbolicznie, dowcipnie, a zarazem strasznie. Asia pisze wiersze, wkleja w „nieszufladę”, komentuje „pudelka”, „naszą klasę”, czyta wszystko co jest modne, Tokarczuk, Coelho, Wharton, idzie drogowskazem możliwym w realizacji dzięki bogatej babci, byłej badylarze… i nic.
Dziewczynka dojrzewa, wchodzi na portale randkowe i grozi jej coraz bardziej ugrzęźnięcie w otwierającej się właśnie seksualności. Grozi jej samozatrucie i ukiśnięcie w sieciowym bembergu, w kącikowości i włochatości spotkań wirtualnych. Jest bombardowana zewsząd złymi komunikatami i duchowo uśmiercana. Zza ściany promieniuje babcine Radio Maryja, z komputera toksyczna „nieszuflada” i portale randkowe.
Nie czynią one z niej poetki ani kochanki, modni pisarze nie otwierają jej na życie.
I odkrywa CB- radio, gdzie dzieje się naprawdę coś ważnego, energetycznego, gdzie spotyka realny świat prawdziwych ludzi.
Ta urealniona mityczność powoduje cudowne uzdrowienie Asi. Asia wstaje z wózka i jak zaczarowana dociera do swoich. Do głosów z CB – radia.
Podobnie jest z drugą dziewczynką, Małgosią, sierotą, która po dickensowsku poddana jest dziecięcemu sadyzmowi w Domu Dziecka, odwiecznie przynależnemu temu miejscu. I ta oczywistość, te wszystkie prawdy, jakie Witkowski podaje mimochodem, są prawdami, na które czytelnik godzi się z jakimś dla autora podziękowaniem wewnętrznym. Tak, myśli sobie, tak właśnie, Pan Myszka, pod którego futerkowym przebraniem drzemie wytatuowany, umięśniony kryminalista, to przecież zupełna oczywistość. To znamy z dzieciństwa, z Pinokia, z wszystkich baśni, które dały nam szansę spotkać się z najczystszą prawdą.
I to daje też „Margot”.
Witkowski pisze lekko, muska zaledwie zmysły, pod słowami jednak kłębi się zbrodnia świata, do niego przyrośnięta. Jak może funkcjonować świat bez zbrodni? Bez jarmarcznego spektaklu? Tylko artysta stworzyć go może na nowo, by nakładając się na nieznane, stał się poznawalny. Mamy echa Foucaulta, mamy, jak chcą krytycy, Baudrillarda. Ale mamy przede wszystkim Witkowskiego, z jego lekkim zawsze dystansem i postmodernistyczną ironią ujętą w cudzysłów, ponieważ Witkowski, chwała Bogu, nie uznaje fikcji. Jak mówi w wywiadach, wszystko jest pozyskane w terenie, wszystko jest przetworzone z rzeczywistości. Witkowski nie wymyśla, nie udziwnia, nie dożyna tego psującego się od środka zjawiska, jakim dzisiejsi artyści chcą uczynić camp.
I być może w tym sensie, są to owidiuszowskie metamorfozy, których cytatem wprowadza autor czytelnika w swoją powieść:
W nową postać zmienione chcę opiewać ciała.
[Owidiusz, Metamorfozy przeł. Bruno Kiciński]
SV – CW McCall – Convoy
