na druk jeszcze za wcześnie…

Obrzydzenia jest aż nadto i jeśli ktoś może odczuwać jego niedosyt, to tylko od strony rzetelności historycznej i obyczajowej, ukazanej w filmie w Legnicy lat sześćdziesiątych, zwanej Małą Moskwą.
„Ostatni prom” Waldemara Krzystka oglądałam dwadzieścia lat temu z ulgą, że jest w Polsce ktoś, kto potrafił nakręcić coś prywatnego o zupełnie nieprywatnej sprawie, jakim było wprowadzenie stanu wojennego i związanego z tym obrzydliwym zachowaniem się rodaków. Obrzydliwości obywatelskiej doświadczałam ze strony pokoju nauczycielskiego we wrześniu 1981 roku, gdy rozpoczynałam pracę w szkole podstawowej, jako nauczyciel plastyki i te same osoby, które jesienią strajkowały z własnoręcznie uszytymi opaskami Solidarności, w grudniu witały stan wojenny z entuzjazmem. I Waldemar Krzystek w filmie moje obserwacje potwierdził.

Natomiast „Mała Moskwa” to przeddzień wejścia wojsk radzieckich do Czechosłowacji w 1968, a więc też wojna i moment historyczny najobrzydliwszy z możliwych, ponieważ czyniony polskimi rękami i wojskami stacjonującymi właśnie w Legnicy. Legnicę Krzystek opisuje w filmie niejednokrotnie z autopsji, której doświadczał oczami dziecka. Fascynacja chłopięca zamienionym na zonę militarną miasteczka zniewolonego obcą armią, gdzie twórca filmu dorasta, gdzie, jak mówi reżyser w wywiadzie – Ruscy bali się Polaków, a Polacy Ruskich nienawidząc się z jednakową pogardą – udziela się filmowi, co Tadeusz Sobolewski nazywa resentymentem. Jak zwał tak zwał, ale właśnie kicz i sentymentalizm tego filmu jest jedyną formą właściwą dla odmalowanie tych czasów, tak jak i każde militaria i każda wojna, każda scena batalistyczna w malarstwie.

Nie wierzę, by dało się o czymś podobnym opowiedzieć bez obrzydliwości szmiry i schematu związanego z takim tematem.
Mamy więc romans na tle historycznym tak obrzydliwym, że trudno o większy. Same koszary doprowadzają widza do mdłości jak i wodzenie kamerą po ozdóbkach propagandowych wykonanych przez wojskowych plastyków, portrecie Dzierżyńskiego, groteskowych mundurach radzieckich z charakterystycznymi, nieharmonijnymi czapkami, a przede wszystkim idealnie dobranymi aktorsko twarzami radzieckich oficerów.
I w tym wszystkim ufna Wiera, jakby wyskoczyła z poematu Puszkina, słowiańska dusza, delikatna, szlachetna i eteryczna, egzaltowanie śpiewająca pieśń Demarczyk i szlifująca ją z kochankiem na festiwal do Zielonej Góry. Ta kobieca postać jest dysonansem nie tyle obcym w tym zimnym piekle, co zdumiewającym, w jaki sposób tak czysta niewiasta przedostała się do tych kryminogennych środowisk, o których dokładnie opowiedział polskiemu czytelnikowi Michał Witkowski w „Lubiewie”.

Z drugiej strony, sądząc z zachwyconych komentarzy na forach internetowych, Krzystek trafił w samo sedno duszy słowiańskiej kobiety, nie tylko rosyjskiej, ale i polskiej. W jednym komentarzu przeczytałam, że Wiera ma wspaniałego, dobrego męża i internautka była na filmie osiem razy, płacząc za każdym razem dziękując twórcom filmu, że nareszcie nakręcono w Polsce zrozumiały film.

Obawiam się, jednak, że film nie jest rozumiany. Ja też go nie potrafię zrozumieć.

Dwudziestoletnia Wiera wychodzi za mąż za Jurę, kumpla Gagarina, niedoszłego kosmonautę, który w radzieckiej generalicji dosłużył się wysokiego stopnia i sprowadza żonę do Legnicy w charakterze takim, jakim od wieków sprowadzano kobiety tam, gdzie stacjonuje wojsko. Jeśli jego nudząca się kobieta zakochuje się w polskim kaowcu miłością nadprzyrodzoną nieziemską i tak wielką, że jej niepohamowana siła potrafi zniszczyć kochanków uśmiercając Wierę, to i ich nosiciele, kochankowie, są jej godni.
Zagniazdowanie się w tych krystalicznych osobowościach, obudzonych nagle dla wolności w hermetycznym zapuszkowaniu jednostki wojskowej, gdzie jest więcej politruków, tajniaków i donosicieli, niż mieszkańców Legnicy, zapowiada ich niezłomność, heroizm i bohaterstwo zakochanych.
I faktycznie. Potajemne akty płciowe owocujące córeczką nie podobają się całej koszarowej wspólnocie. Jura, który nie poleciał w kosmos z powodu bezpłodności, ponieważ Związek Radziecki nie mógł wysyłać w kosmos egzemplarzy uszkodzonych i zawstydzających jakość radzieckiego człowieka zostaje dzięki Polakowi ojcem. Zakazuje kategorycznie po rozpłodzie żony, jej kontaktów z kochankiem.
Jednak miłość nieśmiertelna i nadprzyrodzona nie opuszcza kochanków. Nie opuszcza ich greckie fatum i nie opuszczają ich czynne służby bezpieczeństwa, które demonicznie, nie mogąc zniszczyć miłości, zabijają, bądź okaleczają jej nosicieli.

Ominę silnie rozbudowany, bardziej zrozumiały wątek religijny, ponieważ niewiele wnosi do fabuły filmu oprócz zasygnalizowania potrzeby wolności bohaterów filmu.
Natomiast warto zwrócić uwagę na tezę, że prawdziwa miłość jest niemożliwa z powodu działających sił zewnętrznych. Samostanowienie zniewolonej jednostki, z kim ma się kochać jest więc z założenia niemożliwe u żon wojskowych i narodów poddanych. Ten pięknie zilustrowany w filmie przykaz funkcjonuje do dzisiaj i następne pokolenia zarówno Polaków, jak i Rusków, na wszelki wypadek nie powtarzają błędów swoich rodziców łącząc się ze sobą w pary jedynie z nienawiści. Ilustruje to w filmie wątek córki Wiery, dojrzałej już kobiety, permanentnie na planie filmu zirytowanej i wrednej.

Polskie kino ma tak bogate tradycje w ilustrowaniu powyższej tezy, począwszy od opowieści o Miłości Marusi do Janka poprzez Miłość Wiery do Michała, że wojna polsko ruska będzie służyła jako materiał dla eksponowania wszelkich obrzydliwości jeszcze długo i będzie zawsze wygodnym wytłumaczeniem na permanentne nieistnienie Miłości i Przyjaźni w naszym społeczeństwie, niezależne od naszej woli.
Szczególnie tej drugiej mamy już serdecznie dość.