na druk jeszcze za wcześnie…

Sztuka stanu wojennego odchodzi od indywidualizmu i staje się sztuką dla dobra narodowego.
Pokusić się o analizę tego zjawiska byłoby samobójstwem literackim, poprzestanę jedynie na wspominkach, gdyż utraciłam pewność siebie po wpisie polskiego pisarza Jakuba Żulczyka na „kumplach”, jakoby niezrealizowani pięćdziesięcioletni malarze okupywali ubikacje krakowskich modnych knajp w celach pozyskania nienależnego im (pewnie za karę za niezrealizowanie), młodego materiału seksualnego.

Nie było łatwo dostać się do tajnej opozycji stanu wojennego, podobnie jak do podziemnych organizacji II wojny czy wcześniejszych z okresu zaborów.
Telefon organizatora pozyskałam bez problemu w Krakowskim Klubie Inteligencji Katolickiej, gdyż nikt w moim mieście nie chciał mi niczego udostępnić.
Wymieniam tu nazwisko plastyka, Mariana Warzechy w dowód jedynie wdzięczności, gdyż mimo, że był spłoszony w słuchawce, w końcu powiedział, w którym miejscu odbywają się tajne zebrania i informacji udzielił.

Jak się okazało, tajność była dużą nadinterpretacją problemu, i jeśli aktorka Halina Mikołajska w Warszawie przepłaciła zabawę w konspirację życiem, to myślę, że tutaj miało to jednak bardziej wymiar jedynie zabawy.
Zjechałam na to zebranie, gdzie trwała dyskusja o sztuce, którą wsparł delikatnym głosem kompletnie ubrany filigranowy Jerzy Bereś. Nawet ja, pokonując onieśmielenie, wygłosiłam jakąś kwestię wiedząc, że jest to ofiara dla ojczyzny w niebezpieczeństwie. Państwo Warzechowie byli wzruszeni moim poświęceniem i przyjazdem z odległego miasta, zawieźli mnie na dworzec własnym samochodem nie bacząc na reglamentację benzyny i ofiarowując tajny telefon do Sławnego Profesora z ich rekomendacją, który analogiczne spotkania w moim mieście prowadził.
Toteż nieufny głos Sławnego Profesora Akademii Sztuk Pięknych mojego miasta polecił mi się stawić następnego dnia w naszej katedrze, gdzie będzie otwierał wystawę malarską. Długo po podejściu do niego i przedstawieniu się, czekałam, aż oderwie się od pracy dla dobra narodu i powróci do mnie, udzielając mi wreszcie tajnej informacji. Nie doczekałam się i wyszłam, nie wiem do dzisiaj, czy takie zebrania rzeczywiście miały miejsce, czy były jedynie kolejną patriotyczną fikcją.

Natomiast zostałam wmanewrowana w stratę czasu na celebrę wystaw w Seminariom Duchownym i dowiedziałam się przynajmniej, dlaczego moje dłonie chętne do konspiracyjnej pracy są zbędne.
Tajność polegała na nieprawdopodobnej ilości ludzi opozycji, ubranych tak, jak zazwyczaj ubierają się goście na Chrzest lub Pierwszą Komunię. Stoły uginały się od wielkiej ilości przeróżnego jadła, którego dawno nie oglądałam, gdyż nawet kartek nigdy nie udawało nam się wykupić.

Potem już “Tygodnie Kultury Chrześcijańskiej” umożliwiały spotkania w kościołach z wielkimi ludźmi. Chciałam bardzo zobaczyć poetę księdza Jana Twardowskiego. Zobaczyłam wtedy wielu ludzi dawno nie widzianych, wycałowałam się nawet z Basią, koleżanką z liceum.
Ale poeta nie przybył. Po godzinie stania z zakrystii wyszedł ksiądz informując dość obojętnie, że nie przybędzie, gdyż właśnie powiadomił, że nie przybędzie.

Chodziłam na różnorakie wystawy, nigdy nie podejmując sama tematyki sakralnej jako tematu mnie zawsze przerastającego technicznie i duchowo, czym całkowicie odcięłam się od możliwości wystawiania.
Nie mieli ich moi koledzy i koleżanki, ze zdumieniem obserwowałam tak szybką woltę tematyczną i formalną.

Czytam Mieczysława Porębskiego” Krytycy i Sztuka”.
Z żalem donosi o okropnej architekturze, która za przyzwoleniem publicznym powstała, jako trwały, kompromitujący ślad tego okresu.
Przytacza barwnie dalszy ciąg wydarzeń krakowskich, których już nie dane było mi doświadczać:

T. K: – Byli też ludzie, którzy ani nie chcieli współpracować dalej z władzą, ani nie potrafili się zmieścić w ramach wyznaczanych przez nowego, kościelnego mecenasa. A w “kruchcie” zdarzały się nieporozumienia i konflikty. Pamiętam awanturę wywołaną przez fotografie z pokazu Jerzego Beresia powieszone w sali na Augustiańskiej, w siedzibie Papieskiej Akademii Teologicznej, gdzie się zbierało konwersatorium “Sztuka Religia Nauka” animowane przez Mariana Warzechę. Ks. Życiński, obecny arcybiskup lubelski, bardzo ostro wtedy zaprotestował; obnażony Bereś przekroczył jednak granice jego tolerancji… Także wystawa grupy Wprost i jej młodych kontynuatorów, umieszczona w krużgankach krakowskiego klasztoru Dominikanów, wywołała kontrowersje; przeorowi nie podobał się obraz Zbyluta Grzywacza, gdzie realistyczne przedstawienie prostytutki pod latarnią nakłada się na motyw Magdaleny pod krzyżem, Andrzej Kłoczowski musiał dzieła bronić. Nawet obraz Tadeusza Boruty został kiedyś zaatakowany – fizycznie! – przez staruszkę, którą zgorszyły gołe męskie pośladki…

Zależy, w które części Polski trafiali absolwenci liceów plastycznych i kółek domów kultury przygotowujących na studia, których rozpoczęcie edukacji wyższej przypadło na początek słynnej gierkowskiej dekady.

Po buncie robotników gdańskich nastąpiła wymiana władcy na równie urodziwego i mądrego, jednak wraz z gorącą głośną prośbą o pomoc tych, których jeszcze nie zmasakrowano i wymordowano (jak to przy buncie bywa), Edward Gierek zwrócił się niemo również do artystów.
Nie sposób było nie pomóc.

Gdy stanęłam oczarowana na Rynku we Wrocławiu o zmroku, widowisko, jakie ujrzałam, było chyba powtórzeniem ubiegłorocznej akcji plenerowej Henryka Stażewskiego z sympozjum „Wrocław 70”.
Reflektory – jak się później dowiedziałam – wojskowe – skierowane na wieżę Ratusza, lukrowały ją barwnymi światłami, dając na niebie pociętym prostymi, krzyżującymi się, ciągle w ruchu promieniami, zjawisko niebiańskie i mistyczne.

Tak optymistycznie przywitana młodzież artystyczna – przybyła z wiosek i robotniczych osiedli – wchodziła w świat zupełnie jej obcy. Jeśli polscy krytycy próbowali konceptualizm uznać za normalne zjawisko awangardowe po abstrakcji i taszyzmie i na nieprawdopodobnej ilości wykładów, sympozjów i konferencji, jakie miały nieustannie miejsce, (zamiast jakichkolwiek studiów) udowadniać normalny, ewolucyjny proces takiego zjawiska, to było wiadomo, że tą metodą można dowieść właściwie wszystko.

Gdy na pierwszym roku wszystkich nas oklejono kółkami wyciętymi z czarnego papieru, które przymocowano klejem „skorolepem” (zupełna rewelacja w klejach tamtej epoki), wiedzieliśmy, że studia będą lekkie, łatwe i przyjemne.
Akcje konceptualne były często dowcipne i nawet pewni artyści, jak słynna jednosobowa Galeria Anastazego Wiśniewskiego “Tak” i “Nie”, wzajemnie przekazująca sobie na siebie donosy i komentująca zdarzenia artystyczne, wyłamywała się ze śmiertelnej powagi celebry, to jednak większość była indyferentna politycznie i zdawała się udawać, ze żyje w całkowitym oderwaniu od rzeczywistości.
Jeśli Vaclav Havel nazwał lata siedemdziesiąte epoką posttotalitarną kładąc nacisk na post jako podkreślenie, wzmocnienie, ale “inaczej” totalitarnego państwa, to w Polsce oznaczało to wzmożenie teorii nad praktyką.

Dzięki konceptualizmowi, studia były tanie, polegały na pomysłach w fazie projektu, a nie realizacji, wprowadzaniu skomplikowanych teorii zaczerpniętych z Barthesa i Wittgensteina.
Ponieważ wykłady z filozofii były bardzo powierzchowne i ostrożne, i nie aspirowały nawet do nauczenia filozofii marksistowsko – leninowskiej, a inne dziedziny nauki, jak bogato eksploatowana nauka o języku i komunikacji również pozostawała w rejonie imitacji, swoboda artystyczna nie miała granic.

Piotr Piotrowski nie odnalazł w dokumentacji tamtych lat docenienia Zachodu, a nawet wzmianki o sławach artystycznych z Polski tego okresu.
Podkreśla wygodną formę sztuk wizualnych dla władzy, wskazuje na jej konformizm, nijakość, pozorność, pseudo awangardowość, banał.

Mimo wszystko, byłam oczarowana. Mając dziewiętnaście lat nagle znalazłam się w europejskim mieście, gdzie odbywały się intelektualne dyskusje zupełnie wolne od komunistycznej propagandy, naładowane wielką energią. Wszyscy nieustannie coś przyklejali, biegali, pokazywali, rozklejali i wygłaszali. Symulacja wielkiego artystycznego tygla była jak w neurotycznej histerii, równie prawdziwa jak choroba.
Gdy po pierwszym roku studiów pojechałam na plener z krakowską ASP chcąc się nawet przenieść, by uratować się przed utratą jakiejkolwiek nauki, prowadzący go sławny profesor przyklejał ości ryb na płótno, co w kontekście wrocławskich profesorów wypadało jeszcze gorzej.

Simone Weil analizuje przedwojenną sytuację socjalną robotników wykorzenionych z podstawowych potrzeb człowieczych. Pozbawieni godności i zdemoralizowani zachwianą relacją do opresyjnego Państwa ulegają podmianie świadomości zamieszkania w narodzie na zamieszkanie w państwie. Również Mikołaj Bierdiajew badając źródła rosyjskiego komunizmu pisze o zakorzenionej w chłopach pańszczyźnianych świadomości boskiego pochodzenia ziemi, której i oni są właścicielami.

A artyści? Kiedy na Zachodzie, jak pisze Mieczysław Porębski, sztuka stawała się coraz bardziej samonakręcającą się maszynką do pozyskiwania pieniędzy z mecenatu państwa w rosnących samokonsumujących się organizacjach artystów, w Polsce dochodziła jeszcze pierwotna duchowa pustka, pracowicie wysuszana kulturową izolacją i imitacją wysokiej sztuki.
Zaczęto o niej pisać równie niezrozumiale, górnolotnie i uniwersalnie. Czyli o niczym.