na druk jeszcze za wcześnie…

Nie jest łatwo pisać o profesor Marii Janion.
Z jednej strony pragnienie autorytetu i klarownej myśli w pokrętnej polskiej literaturze każe sięgać po kolejne jej książki, z drugiej strony uczucie zawiedzenia i brak zadośćuczynienia po lekturze jest nie tyle rozczarowaniem, ile żalem.

Książka, mimo nawrotów do wątków wcześniejszych utworów, czyli wampirów i wszelkich niesamowitości ani do nich nie zachęca, ani nie wabi ich tajemnicą czy pięknem.
Ani nie przekonuje, że kawałki drewna lekko ociosane, jedynie symbolizujące to, co Grecy robili dalece subtelniej, były wielkie.
Nie płaczemy więc czytając, jak nasi pradziadowie płakali, gdy ich ukochani bogowie płonęli na stosach chrześcijańskich misjonarzy.

Najciekawsze są wątki romantyczne, szczególnie przypisy na modłę Waltera Benjamina przybliżają nam życiorysy, dokumenty, liczne cytaty i powiązania.
Niestety, temperatura książki w tej wartościowej warstwie jest nierówna i po swawolnych wejściach w świat dzisiejszych autorytetów, mediów i pisarzy niszczy wcześniejszą badawczą pracę.
Niszczy, gdyż po prostu ciężar gatunkowy nie wytrzymuje tych absurdalnych porównań i tych zestawień.
Można zachwycać się równocześnie i Martą Dzido i Simone Weil, ale zdezorientowany czytelnik nie wie w konsekwencji, kim jest autor i czy przypadkiem sobie z czytelnika nie kpi. Wszelkie dygresje i szwejkowskie anegdoty są zawsze mile widziane. Ale profesor Janion przywołuje Kuczoka, Masłowską, Dunin śmiertelnie poważnie, co w kontekście Krasińskiego, Słowackiego czy bliższych nam żywotem,np. Herlinga – Grudzińskiego brzmi jednak niepoważnie.

Wiem, wiem, że to literacka metoda krytyki postkolonialnej i feministycznej i że tak trzeba i jak mus, to mus, ale na litość boską, przecież czytelnik to też i człowiek.
Czy menstruacja w „Wiernej rzece” Żeromskiego, to naprawdę jest jakaś analogia do „Absolutnej amnezji” Filipiak?
I czy ta krew to rzeczywiście sprawa polskiego nacjonalizmu?
Takich kontrowersji jest mnóstwo.

Podstawowym pytaniem, a raczej tezą książki jest sprawa Rosji, jej pozytywnego i negatywnego wpływu na Polskę.
Rzecz rozpada się na rusofilów (Mariusz Wilk) i rusofobów (Zygmunt Krasiński).
Całe szczęście autorka nie odpowiada na to pytanie jak lepiej, ani nawet nie wartościuje tej kwestii i dzięki Bogu też niczego nie sugeruje, przedstawiając jedynie pewne postawy i motywacje.
Nasze położenie geopolityczne jest, jakie jest i wszelkie zaognianie spraw bolesnych całe szczęście na kartach książki się nie toczy, słusznie przesuwając akcenty na skutki wszelkich wypaczeń tej kwestii.
I tak Matka Polka w łańcuchach, z rysem masochistycznej niemoty i marginalizacji, jako symbol kogoś, kto cierpi za Europę, która nie cierpi, gdyż sobie świetnie daje radę, gdy Polska na mapie świata nie istnieje, słusznie jest wyśmiana. Również słuszne wypunktowanie histerii literackiej w kontraście do zimnej, wyważonej prozy Borowskiego o Auschwitz dowodzące, że Polak potrafi.
Oczywiście, jest i Gombrowicz(kogo tam nie ma!), jest „Trans-Atlantyk” z pedalską synczyzną. Jest udokumentowana listami sugestia, że filomaci to jednak kółko pederastów.

Ale są też niepokojące akcenty. Nawet nie te, że neopoganie to najlepsza rzecz, jaka nam się w nowej cywilizacji może przydarzyć i reaktywacja czegoś, czego nie mamy, a inne nacje europejskie zdołały ocalić, jest możliwa.
Maria Janion nie reprezentuje konserwatyzmu, jest ewidentnie lewicowa i nowoczesna.
Wstecznictwo myśli reprezentowane w tej pracy literackiej polega na czymś innym, w konsekwencji równie szkodliwym. To próba łączenia starego zużytego i skostniałego z nowym.Tak jak zabytkowe meble nigdy nie będą już tymi meblami w betonowym mieszkaniu z wielkiej płyty.
W pracy badawczej nad polską literaturą powierzchowne używa się narzędzi i terminów niestosowanych przecież wcześniej. I to wszystko jest przylepione sztucznie do starych form. Te klucze nie otwierają nam drzwi do poznania, są od innych zamków i nie wystarczy je posiadać.

Wtedy, w mrokach komunizmu nie posiadaliśmy kluczy. Posiadali je nieliczni, a myśmy z wypiekami na twarzy czytali gdańskie „Transgresje”, gdzie pokawałkowana kultura świata zachodniego dawkowana nam była w bezpiecznych ilościach.
Dzisiaj proponuje się nam nawrót do wschodniej kultury pogańskiej, kiedy wszystko jest już otwarte i wszystko do wszystkiego pasuje.

Nie wiem, czy las jest ciemny i czy jest to, jak anonsują krótkie notki o książce – ponura przyszłość 2030 roku.
Taka antyutopia niewolniczego świata, gdzie będzie się eksploatować Wschód, by Zachód mógł się próżniaczyć, być może nastąpi, a być może nie, w każdym razie aluzje do dzisiejszych wyjazdów Polaków na roboty jest wyraźna i dzięki Bogu mocno zakorzeniona w tym, co dzieje się obecnie.

Bardzo uboga fabuła sztuki teatralnej ma zapewne, jak to w literaturze bywa, odsłonić ukryte sensy i anomalie bohaterów.
Aktorzy mający odgrywać role w wypadku ról próżniaków, czyli trzymających władzę w domku w ciemnym lesie, mają połowę mniej lat, niż wiek do którego przyznają się postacie sceniczne.
Ten geriatryczny lisi zabieg pozwala połączyć pracę przymusową w hitlerowskich czasach z czasami, kiedy studziesięcioletni Austriak powtarza ten sam proceder z ubogą resztą świata, która sama przyjeżdża, by tę niewolniczą robotę kontynuować za wyżywienie i grosze, które w ich kraju są bajecznymi kwotami.
Oczywiście, reszta świata też nie jest po lewicowemu kryształowa.
Jest chytra, zeszmacona i robaczywa.
Żona najemnego drwala, która przybywa samolotem, autobusem, piechotą do domku i na miejscu dowiaduje się, że jest już wdową, chętnie akceptuje ten niespodziewany zwrot jej życiowych możliwości i tym optymistycznym akcentem sztuka się kończy.

Tak jak Stasiuk zapewnia, że w filmie „Wino truskawkowe” Dariusza Jabłońskiego, czyli w zekranizowanych „Opowieściach galicyjskich” grają największe sławy aktorstwa czeskiego (gra Jiří Macháček!) i polskiego (Jerzy Radziwiłowicz), podnosząc jeszcze tym jakość tekstu literackiego – tak być może sztuka „Ciemny las” będzie platformą obywatelską świata aktorskiego, na której dopiero ten tekst zabłyśnie.
Na razie nie jest ani ciemny, ani tajemniczy, ani zaskakujący.
Jest poprawny i nijaki.