Być może wymowa „Galicyjskich opowieści” trzydzieści lat temu, kiedy Stasiuk je pisał, pasowała do realiów ówczesnych, być może pisał je szczerze i artyzm literacki był wystarczającym ich atutem. Dzisiaj oglądając film, trudno nie rozczarować się ich kontrowersyjną wymową. Hrabalowska pseudo dobrotliwość nie wytrzymuje próby czasu i przemian. Scena przymusowego spędu do kościoła, by uhonorować mordercę (Kościejny), to jedna z tych mnóstwa nielogiczności, jakimi naszpikowany jest film. Dlaczego okropność życia w tej plugawej społeczności jest dla policjanta przybyłego z Warszawy czymś lepszym niż żywot w stolicy i balsamem na jego pełen tragicznych epizodów żywot? Dlaczego upodabnianie się Andrzeja do chłopstwa, które właściwie nie ma innego wyjścia, jak tkwienie w swym postkomunistycznym bezsensie jest w przesłaniu filmu czymś zbawiennym i tak samo afirmującym, jak konformizm księdza?

Zamiast magii kina, która łączy i zespala, mamy dolepiony realizm magiczny. Tak samo dolepiony, jak piana z kiosku mytego przez Lubicę, która przykleja się do policzka Andrzeja przejeżdżającego właśnie na rowerze. Ten kawał piany zasłaniający mu twarz wbrew naturze latających w powietrzu kawałów mydła, nie pasuje, jest sztucznie przyklejony. Tak dzieje się właściwie z każdą sceną, z każdym kadrem: samoloty na niebie nie przypominają krzyżyków na łańcuszkach noszonych przez chrześcijan, stosunek seksualny Andrzeja z Lubicą nie jest żadną ognistą namiętnością, a oprawianie bydła na ulicy nie mieści się w polskiej obyczajowości.

Wszystko, cokolwiek chcemy z całą przychylnością dla prozy Stasiuka i kunsztu reżyserskiego Jabłońskiego akceptować, odskakuje, jak piłeczka pingpongowa od wrażliwego widza, bo wszystko jest nieludzkie, wysilone i wyssane z brudnego, wiejskiego palca.

Trudno pisać o tej książce, ponieważ wszystko co się w niej podważy i zaneguje, staje się nie warte wysiłku takiej analizy, gdyż właściwie nawet nihilizm nie ma tu racji bytu dlatego, że jest nurtem wojującym. Natomiast, jak napisałam wcześniej, mamy do czynienia ze zjawiskiem jedynie pozoru, dlatego nihilizm też jest pozorny. Nie ma tu też problemu biblijnej letniości, ponieważ samowolka autora ewoluuje w kierunku jedynie rozbawiania, a wiadomo, im ktoś chce być bardziej zabawny, tym staje się nudniejszy i ponury. I dlatego np. epizod z misiem, mający pokazać, że przyroda dokonuje selekcji osobników słabych i że rodzina w przyrodzie nie istnieje, jak i nie istnieje sentyment, nagle przeradza się w ziejący grozą fantazmat chorej wyobraźni, gdyż Stawirej łączy człowieczość ze zwierzęcością w sposób dobrotliwy, czyli jeszcze bardziej przerażający. Jeśli w filmie „Szczęśliwy człowiek” Lindsaya Andersona główny bohater (Malcolm McDowell) wędrujący po świecie na modłę wolterowskiego Kandyda natrafia na klinikę lekarza szaleńca, który przeszczepia ludziom zwierzęce kończyny, to widok chłopca połączonego chirurgiczną operacją ze świnią, widza napawa przerażeniem zupełnie innej natury, niż w książce Stawireja. Fantastyka Stawireja jest budowana na tej samej cały czas zasadzie mnożenia nieprawdopodobieństw dla uzyskania komizmu. Oczywiście, humor marnej jakości, istniał zawsze, salwy śmiechu do dzisiaj wywołuje wypicie sześćdziesięciu piw na Oktoberfest i sikanie, puszczanie bąków i robienie w gacie, ale nigdy nie było to dla artysty celem samym w sobie i nikt czegoś podobnego nie uważał za sztukę. Dlatego niepokojące zjawisko wywyższenia tak niskiej literatury, jaką propaguje dzisiaj wydawca tego najniższych lotów debiutu Stawireja stawia Krytykę Polityczną w sytuacji bardzo podejrzanej. Z jednej strony ma ambicje nadrabiania intelektualnych zaległości w spolszczaniu i propagowaniu dzieł ubiegłowiecznych, lewicujących myślicieli, wspiera się wyśmienitymi nazwiskami światowej kultury, obiera sobie za patrona cennego ze wszech miar Stanisława Brzozowskiego i jednocześnie bez żadnego krytycznego komentarza wydaje szkodliwą, pełną schematów infantylną i niedojrzałą prozę Jarosława Stawireja.
Bo przecież nie chodzi w tej książce ani o krytykę religii, ani o szkodliwość kultu, ani o polskie realia. Chodzi jedynie o hodowanie głupoty, o to, by głupi pisał o głupocie jako o jedynym panującym w literaturze prądzie artystycznym. Im głupiej, tym lepiej, zdaje się beztrosko perswadować Stawirej. Nie uczcie się, nie czytajcie, nie rozwijajcie się literaci, bo jeśli popełnicie ten błąd życiowy, Krytyka Polityczna nigdy was nie wyda.
W końcu Chrystus też nie wydał Judasza.

Kelus, artysta światowy, na miarę czeskiego Kryla, jest w pełni ukształtowanym, świadomym siebie twórcą. I wtedy, jak usiłuje ominąć kosztowny psychicznie kontakt z Mysią i nagrać na magnetofonie kasetowym 1000 kaset ze swoimi utworami i tym sposobem dotrzeć do publiczności i ogłosić dobremu światu nowinę i jak dokonuje decyzji o zamilknięciu. W tych książkowych rozmowach, bogato inkrustowanych powszednim dniem – czy to więziennym w listach do Kuby (jak Havla do Olgi), czy ze szczytów świerków podczas zbierania szyszek – na plan pierwszy wysuwa się zawsze prawda artystyczna, przemożny nakaz wewnętrzny autentycznego świadectwa, odartego z wszelkich kreacji i deformacji. W tej narracji, w tym języku prawdy, nie ma relatywizmu, nie ma pobożnych życzeń i nie ma egzaltacji. Jeśli Kelus mówi o procesie taterników, czy o jazdach do Radomia w celu niesienia pomocy materialnej bezradnym, skrzywdzonym rodzinom, zawsze podkreśla ludzki aspekt swoich działań, nigdy polityczny. Działanie publiczne jest nakazem odwiecznym, ponadczasowym, naturalnym jednoznacznym wyborem z całą świadomością jego kosztów i konsekwencji. Nie są usprawiedliwieniem predyspozycje psychiczne, paniczny strach przed bólem i poniżeniem. Jan Kelus dziękuje losowi, że swojej konfrontacji z Historią doświadczył w momencie komunistycznego rozkładu w PRL-u, a nie na placu Tian’anmen, czy chilijskim stadionie za rządów Pinocheta. Swoje życie traktuje jako uwikłanie, które może pokonać jedynie dzięki wierności sobie, swojemu wewnętrznemu nakazowi i nie jest to żaden heroizm, tylko zwyczajna powinność każdego przyzwoitego człowieka. Padają słowa z piosenek: nie mogłem inaczej się zachować, bo co bym powiedział, gdzie wtedy byłem, kiedy sytuacja wymagała mojego udziału. I ta właśnie naturalność życiowych wyborów, które nie są w konsekwencji wyborami, ale właśnie sprostaniem wyborowi zewnętrznemu dokonywanemu poprzez okoliczności za jednostkę, odczuwa się w jego piosenkach, tworzonych z tej samej materii, co jego życiorys. Łatwiej je zrozumieć, poddawszy się monologowi Kelusa, kiedy narracja książki się alienuje, wymyka się dziennikarskim pytaniom Wojciecha Staszewskiego, urodzonego w czasie, kiedy Jan Krzysztof Kelus rozpoczął swoją działalność opozycyjną, czyli w czasie wypadków marcowych.
Gdyby nie marzec 1968, nie przebudziłbym się, mówi, Kelus. Jego wyniesiony z domu sprzeciw wobec komunistycznemu reżimowy był mglisty, wyrażony jedynie w niechęci, nieakceptowaniu zarówno szkoły prowadzonej przez siostry zakonne, jak i po przeniesieniu, przez ortodoksyjną czynownicę stalinowską. Ale cały rozwój duchowy Kelus zawdzięcza właśnie wielkiej światowej literaturze. Jego młodzieńcze fascynacje, według niego, trującym Dostojewskim, jak i w późniejszych latach literaturą zabronioną, książek, które wypożyczało się od znajomych najwyżej na dobę, nie tyle oświeciły młodego Janka, co dały mu siłę na sprzeciw. Szarość PRL-u lat siedemdziesiątych, cela więzienna, nieustanna inwigilacja służb bezpieczeństwa i zakaz przekraczania granicy – nawet do krajów Bloku Wschodniego, gdzie obowiązywał tylko dowód osobisty – to skazanie Kelusa i jego towarzyszki życiowej Kuby na życie alternatywne, które w konsekwencji okazało się w tym ograniczeniu wartościowsze, niż pozorne swobody wolnego obywatela PRL. Kelus korzysta z biblioteki ambasady amerykańskiej, ma dostęp do wydawnictw paryskiej Kultury (Jerzy Giedroyc przysłał mu potem 100 dolarów honorarium za kasety z nagranymi piosenkami), w więzieniu, w celi jednoosobowej skrystalizuje się jego pełna ascezy i kontemplacji osobowość. Podobnie jak Jean Genet, Jan Krzysztof Kelus próbuje z braku uczynić wartość i ten brak pokochać. Jednak ich świętość jest zupełnie innej natury, być może właśnie z powodu organicznej niemożności zaakceptowania zła przez Kelusa. Kelus z wydziału prawa przenosi się na socjologię i obroniony doktorat nie daje mu ani ochrony przed toksycznością komunistycznej uczelni, ani niewątpliwie wielkie osobowości świata nauki, które na uczelni poznał, nie są w stanie umożliwić mu samorealizacji. Samotnicze ucieczki z Warszawy w góry czy jeziora przywracające równowagę psychiczną w pewnym momencie są już niedostateczne. Całkowite odejście na wieś polską w tych latach ma coś z wolterowskiego Kandyda, gdyż doświadczenie upadłych pegeerów, których podszewkę Kelusowie poznali przy zakładaniu pasieki na Warmii zdaje się jeszcze gorszym obrazem, niż spsienie intelektualnych elit na warszawskich uczelniach.

Jeśli ktoś z racji swojej, przypadającej na lata siedemdziesiąte młodości ma sentyment do tych czasów, w których żył, działał i bohatersko sprzeciwiał się Jan Krzysztof Kelus, nigdy nie zrozumie tego, o czym on pisze, mówi i śpiewa. Wszystko, co opisuje Kelus mnie, o dekadę młodszą, jest dobrze znane, odczute i prawdziwe. Tak było.

Bardzo trudno z mnogości ludzkich losów, z wstępującej w życie dorosłe młodzieży lat siedemdziesiątych zbudować obraz jednoznaczny i pewny. Ma się wrażenie, że dzięki zabiegowi powtarzających się w relacjach elementów życia codziennego – obfite, niegolone owłosienie, rozciągnięte swetry, obowiązkowe dżinsy, Wolna Europa, Radio Luksemburg, wódka i papierosy – odnajdujemy wspólną płaszczyznę, na której można wyobrazić sobie tytułowy bunt naszej młodości. Z ust opowiadających co i rusz pada twierdzenie, że było wszystkiego mało, skromnie, wobec czego zdobywanie dóbr nazwano buntem. Buntem były właśnie aspiracje do posiadania rzeczy trudno lub niedostępnych, bądź zakazanych. Bunt w takim wydaniu byłby przełamaniem orwellowskiej rzeczywistości i kontestacją jej poprzez łamanie obowiązujących norm. Nic się jednak takiego nie dzieje. Jeśli opowiadający pochodzą z warstw niższych, czyli wielodzietnego proletariatu, to marzą i aspirują do tego, co posiada młodzież z domów czerwonej burżuazji i naśladują właśnie ją, czyli władzę, a nie młodzież niedostępnego Zachodu. Dlatego warto by spuścić z tej książki trochę nadętego powietrza, zaległego w relacjach tych uzurpatorów buntu, którzy mówią, że „wódka była beznadziejnie tania”, że w stanie wojennym w Internatach robiono dowcipy klawiszom bez żadnych konsekwencji, że byli równi i równiejsi i właśnie dopuszcza się do głosu tych równiejszych:

„ (…) Zarabiałem wtedy chyba cztery tysiące złotych od razu. Dostałem umowę do podpisania, kiedy zobaczyłem kwotę, to zdębiałem po prostu. Gdybym poszedł na pensję asystenta, to bym dostawał chyba jakieś tysiąc pięćset złotych. Miałem gabinet, sekretarkę – to była szalenie miła i piękna dziewczyna, Halinka Cieślińska. Pracowałem tam do września 1977 roku. Nie odłożyłem ani złotówki. Skorzystał na tym aktyw studencki i polski przemysł spirytusowy. Działaliśmy ostro.(…)”

Gdzie jest bunt w takiej relacji? Gdzie tytułowy bunt we wspomnieniach plastyków, których działalność znam przecież od podszewki…
Pięćset stron opowieści, ale niejednokrotnie opowieści „jak leci”. Trudno w mrowiu życiorysów wyławia się rzeczy cenne, jak opisy pracy nad wydawaniem opozycyjnej literatury, wszechpanujący strach po ogłoszeniu stanu wojennego, kiedy nikt nie wiedział, jak się dalej to wszystko potoczy. Właściwie przeczytałam tylko tę książkę po to, by białe plamy czasów, w których żyłam nareszcie zastąpić prawdziwym życiem, które ktoś inny za mnie doświadczył i zdał z tego sprawę. Ale widocznie, żeby tego dokonać, trzeba być świadkiem epoki bardziej wrażliwym, niż zebrani w książce narratorzy. Być może przeszkodą w tym połowicznym sukcesie jest ich dobór.

Na portalach literackich piszą teraz demokratycznie wszyscy. Nic z tego nie wynika dla jakości powstającej literatury. Być może podobnie jest z gawędą, która może być sztuką, ale najczęściej zwykłym ple ple.

Judith Thompson, na której Grzegorzek oparł scenariusz, to podobno kanadyjska buntowniczka, kontynuatorka dzieła Arthura Schnitzlera. Niestety, nie znalazłam spolszczeń dramatów Thompson (nie założono jej nawet polskiej strony Wikipedii). Polski jest pomysł opowiedzenia o niepożądanej ciąży, kanadyjski z odwróceniem ról – tutaj walczy o płód uwiedziony mężczyzna, a nie uwiedziona kobieta, co zdaje się być najsilniejszym atutem przedsięwzięcia. Sama walka zakonotowana jest w polskiej świadomości, dzięki szkolnej lekturze Gabrieli Zapolskiej „Pani Dulska’. Nie wiem natomiast, na ile histeria wszech panosząca się w filmie jest kanadyjska, a na ile polska. To, że deformacje bohaterów, słuszne przerysowane w kierunku patologii, są uniwersalne i rozpoznawalne na całym ziemskim globie, czyni z filmu rzecz na tyle strawną, że zobaczyłam go do końca.

Tylko aktorka Dorota Kolak sprostała artystycznemu wyzwaniu, o czym słusznie donosi forum filmwebu. Zdawałaby się, prosta konstrukcja fabularna ma na celu retrospekcyjnymi scenami przybliżyć widzowi problem bohaterów – odpowiedzieć na pytanie; dlaczego w dobie polskich przemian politycznych i wyraźnej sytości – gdyż nawet tzw. doły społeczne mają się tam życiowo wybornie – jest tak źle, tak głupio i tak na zawał i na zmarnowanie? Wariactwo, demony, symbolizm scen (pszczoły, kicz piosenek) zmierza podobno – jak dowodzi Tadeusz Sobolewski – do zamierzonej groteski. Ale czy kontrolowanej? Czy z premedytacją? Realizm zawsze jest łatwiejszy do opanowania zarówno przez twórcę, jak i przez widza. Schody zaczynają się wtedy, kiedy autor przekazu sięga po środki, nad którymi nie panuje.

Społeczna psychoanaliza? Deficyt uczuć w dobie rezygnacji z religii i obrzędowości? Damska swoboda seksualna i jej skutki?
Grzegorzek nie stara się odpowiedzieć na te pytania i nie wiadomo nawet, czy je stawia.

Były identyczne, jak trzydzieści dwa lata temu w szpitalu na izbie porodowej. Po sześciu godzinach wysiłków by ujrzeć, jak wyrywają ze mnie drugiego syna, identycznego, jak pierwszego, owłosionego noworodka, ściskałam w dalszym ciągu w zaciśniętej pięści papierowy banknot, który miałam wręczyć pielęgniarce, jako zapłatę za podanie środka znieczulającego w trakcie zszywania krocza.
I tak szóstego marca o godzinie szóstej rano rozluźniłam pięść i banknot przeszedł do dłoni kobiety, która natychmiast przyniosła strzykawkę. Fraktale, niekończące się otwierające okna, które otwierały mieszczące się w nich kolejne okna, nieustannie, kalejdoskopowo wsysały mnie czystymi barwami rozszczepionego światła słonecznego. Miarowo, na zasadzie fotograficznej zasłony, unosiły mnie w przestrzeń nieba. Cały czas miałam uczucie, że umieram, że odchodzę, że Bóg jest celem, tym geometrycznym, nieprzyjemnym i nieustannie zmieniającym się kalejdoskopem.
Proces wsysania trwał bardzo długo, w tym czasie pogrążałam się w smutku i rezygnacji, że nie pozałatwiam tych wszystkich ziemskich spraw, które mam jeszcze tam na dole, że idę tam, gdzie jest zimno, obco i nieprzyjemnie. Mając do dyspozycji te dwa światy – psychodeliczną przestrzeń nieba i brudny koniec zimy przemysłowego, brzydkiego miasta – wybrałam dół i wtedy odczułam, że wciągająca mnie barwna gonitwa zmieniających się obrazów zwalnia i odpuszcza. Poczułam powolne obniżanie się mojego ciała, a niebo z abstrakcyjnym Bogiem zaczyna się oddalać.
Kiedy odnalazłam się na szpitalnym wózku odetchnęłam z ulgą, że żyję i że jeszcze nie pora umierać.

Wszystko to przypomniałam sobie teraz bardzo wyraźnie wchodząc w tę podróż uruchomioną Psilocybe Cubensis (odmiana Ekwador) i dziwiłam się, że wizualizacja winampu jest jaka sama, jak po Głupim Jasiu.
Toteż od razu weszłam w jakąś nieprzyjemną, być może pod wpływem tych wspomnień, ścieżkę zimna i nie wiedziałam też, czy cała ta stymulacja komputerowa nie jest skonsturowana tak, by mnie wyziębić, a potem dać mi ciepło. Kiedy opróżniłam plastikowe pudełeczko z drugiej porcji grzybów, na ekranie pojawił się przesuwający się lodowiec, a w kosmosie kołysał się schematycznie skonturowany święty Mikołaj w otoczeniu płatków śniegu. Wszelkie odgłosy burz, rzęsistych opadów łączyły się na ekranie z nieustannymi metamorfozami przenikających się tęczowych wzorów, barwnych plam, linii i kalejdoskopowych symetrii. Przenikliwe zimno zaczęło powoli ustępować, zamknęłam więc oczy i skupiłam się na dolatujących z głośników odgłosach ptaków i cykad. Te przyjemne doznania wspierały rytmicznie powtarzające się, narastające fale o określonej częstotliwości działające jak dostawcy ciepła. Tak, jakby obdarzano mnie czymś, czego nie ma, a co trzeba importować, sprowadzać z daleka. I wtedy pojawiły się różne postacie z mojego życia, z różnych jego faz, i wszyscy byli mili i dobrzy, wszyscy, cały korowód osób pojawił się widocznie tylko po to, by okazać mi życzliwość. A ja cały czas sobie obiecywałam, że po tej sesji grzybowej do nich się zwrócę, że będę reaktywować te wszystkie znajomości, że pierwsza je wznowię, bo wiem, że są mi tak przychylni. Jednak cały czas nieśmiało oczekiwałam wejścia w świat ducha, w świat idei platońskich, a to nie nadchodziło. Czasami śmiałam się, wybuchałam niepohamowanym śmiechem, ale równocześnie przyłapywałam się na tym, że ten mój śmiech nie jest spontaniczny, ale cały czas ironiczny. Dystansowałam się więc do mojego śmiechu i te krótkie, środkowe chwile sesji, kiedy w dalszym ciągu wzrastałam w tym stanie, w którym się pod wpływem grzybów i wspomagającej muzyki znalazłam, równocześnie dawały mi  niepotrzebne  poczucie panowania nad całą sytuacją. Rytmiczna muzyka krajała moją głowę. Niepohamowany proces skanowania mózgu, przejęcia go przez jakieś niezidentyfikowane siły stawała się mantryczna i monotonna, i nawet zaczęłam obojętnie traktować to, że niedługo już go nie będę miała i z pewną nawet ulgą czekałam, aż proces ten się sfinalizuje jak przy kompaktowaniu Outlooka. Chcąc wyjść z zamkniętego pokoju nacisnęłam eskape, by wyjść z programu, ale klawisz nie działał. Poczułam się trochę uwięziona, ale było to bardzo słabe poczcie zagrożenia, właściwie dominującym uczuciem była rezygnacja i poddanie się. Wszelkie obietnice wejścia w jakieś głębsze rejony świadomości były już nierealne. Ślizgałam się cały czas po powierzchni mojego życia, wszystko, czego doświadczałam w ostatnim tygodniu przychodziło jak niepotrzebne, psychiczne śmieci.
Upływała szósta godzina sesji i ja tkwiłam w tym zawieszeniu tak, jakbym wraz z programem komputerowym zacięła się i trwała w nieskończoność w niezdefiniowanej stagnacji.